چرا ایران درهای خود را به روی معماری جسورانه باز می کند؟

این مطلب نگاهی مختصر از گذشته تا به حال به معماری جسورانه ایران دارد

تحریریه سیوان تدبیر تجارت – گردآورنده: سعید اصغری  

برای بسیاری از نقاط جهان، وجهه ایران به دلیل سیاست آن سخت تر شده است. از زمان انقلاب اسلامی سال 1979، به نظر می رسد کشور از یک دژ غرب گرا به نقطه مقابل دموکراسی تبدیل شده است. اما بازدید امروز از پایتخت تهران ممکن است دیدگاه شما را تغییر دهد. و ایرانی که در اخبار داخلی و اخبار خارج از کشور می بینیم با آن چه که در واقعیت هست متفاوت است..

هومن کولیجی، دانشیار معماری، برنامه‌ریزی و حفاظت در دانشگاه مریلند می‌گوید: «در حال حاضر، گرایش گسترده در ایران، طراحی و ساخت سازه‌هایی با هدف شناخته شدن توسط رسانه‌ها است. بنابراین، تلاش و رقابت ضمنی برای ایجاد فرم‌هایی که متفاوت و به جرات می‌توانم بگویم جذاب به نظر می‌رسند وجود دارد.» این رویکرد به معماری مدرن نتایج بزرگی را برای استعدادهای ایرانی مانند لیلا عراقیان به همراه داشته است که طراحی پل عابر پیاده طبیعت تهران جایزه معتبر معماری آقاخان سال 2016 را که هر سه سال یک بار اعطا می شود را به ارمغان آورد. برخی از عناصر طراحی جسورانه و مدرن عراقیان (تصویر بالا) نقوش معماری ایرانی را که قدمت آن به قرن‌ها پیش می‌رود، در خود جای داده است. پل عابر پیاده طبیعت با نزدیکی به رشته کوه های دیدنی البرز به یک گالری تماشای فوری برای محیط طبیعی ساختمان تبدیل شد.

تصویری از سی و سه پل، یکی از یازده پل دیدنی شهر اصفهان، ایران. این سازه که در سال 1602 تکمیل شد، نزدیک به 1000 فوت طول دارد.

تکرار دیگر این ارتباط با طبیعت را می توان در پیست اسکی طراحی شده توسط شرکت مستقر در تهران، استودیو ریرا مشاهده کرد، این ساختار سفید استخوانی که در کوه‌های شمال تهران قرار دارد، به طور طبیعی با کوه‌های پوشیده از برف اطراف آن ترکیب می‌شود. در حالی که شکل ها، زوایای و اندازه سازه ها در طول زمان تغییر کرده است، اهمیت طبیعت در معماری ایرانی نقش محوری را حفظ کرده است. شما می توانید آن موضوع اساسی را از سلسله هخامنشیان (550-330 قبل از میلاد) تا سلسله قاجار (1789-1925 پس از میلاد) ببینید.» کولیجی خاطرنشان می کند.

کولیجی که اهل تهران است، مدرک لیسانس و فوق لیسانس خود را از دانشگاه شهید بهشتی مجاور دریافت کرد. پس از مدت کوتاهی به عنوان عضو هیأت علمی در دانشگاه خود، برای ادامه تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد و بعد دکترا به ایالات متحده نقل مکان کرد. در تحقیقات معماری و طراحی کولیجی که اکنون به عنوان استادی در دانشگاه مریلند فعالیت می کند، بیش از یک دهه در مورد معماری تاریخی و معاصر ایران نوشته و سخنرانی کرده است. به سختی می توان افراد زیادی را پیدا کرد که نسبت به کولیجی دانش یا غرور بیشتری نسبت به معماری ایرانی داشته باشند. و این هم دانش و هم غرور است که معماری مدرن ایران را به گذشته‌اش پیوند می‌دهد – درک و قدردانی از تمام آنچه پیش از آن بوده است.

پنج  روشی که معماری می تواند تغییرات اقلیمی را مهار کند

در واقع، برای درک معماری کنونی ایران، بررسی ساختارهای مهمی که توسط مردم آن در گذشته ایجاد شده است، مهم است. کولیجی توضیح می دهد: «البته تخت جمشید هم بود که پایتخت امپراتوری ایران و نقطه عطفی در فرهنگ بود. ارگ بم نیز وجود داشت، شهری در جنوب ایران [تصویر زیر] که به عنوان بزرگترین سازه خشتی جهان معروف است و در فهرست یونسکو به عنوان بخشی از میراث جهانی ثبت شده است. در اواسط قرن بیستم، در ایران می‌توان همان معماری بروتالیستی را که در جهان غرب دیده می‌شد، یافت. اما بعد از انقلاب 79 همه چیز تغییر کرد. کولیجی می گوید: «انتظار کشف مجدد هویت اسلامی در معماری وجود داشت. سازه های مطرحی مانند فرهنگسرای دزفول این تغییر در زیبایی شناسی را بیان می کند.

دهه 1980 دوره سختی را در تاریخ خاورمیانه به ارمغان آورد، زیرا ایران و عراق در یک جنگ تلخ هشت ساله با هم جنگیدند. پیامدهای آن گسترده بود و حتی در معماری ایران نیز نفوذ کرد. با تقاضای زیادی برای بازسازی کشور و تامین مسکن برای جمعیتی که به سرعت در حال رشد هستند، ساختمان‌های بی کیفیت (چه در طراحی و چه در ساخت) رونق یافت. کولیجی می‌گوید به استثنای چند ساختمان عمومی که به شرکت‌های طراحی برتر واگذار شده‌اند، اکثر ساختمان‌ها از کیفیت پایین طراحی و اجرا رنج می‌برند.

پس از انقلاب، آمریکا تحریم هایی را علیه این کشور اعمال کرد. در سال 1995 و مجدداً در سال 2006، این تحریم ها به طور قابل توجهی گسترش یافت. در این دوره زمانی، فشارهای مالی در سراسر کشور احساس شد – معماری نیز از این قاعده مستثنی نبود. از آنجایی که دولت پروژه‌های بزرگ را تأمین مالی می‌کند، بسیاری از معماران قراردادهایشان را لغو یا در بهترین حالت به حالت تعلیق درآوردند – در بسیاری موارد به طور نامحدود – که واقعاً به شرکت‌ها آسیب می‌زند. بنابراین طراحان به پروژه‌های کوچک‌تر با مشتریان خصوصی روی آوردند.» این به نظر کولیجی برای یکپارچگی معماری کشور سالم نبود. «بیشتر مالکان دقیقاً آنچه را که می‌خواستند دیکته می‌کردند و خانه‌ها اینگونه ساخته شدند. به عنوان مثال، در دهه پس از جنگ ایران و عراق، ساخت خانه هایی به سبک رومی برای خانواده های مرفه رایج شد.

در مورد آینده معماری ایران؟ می توان گفت هنوز کمی مبهم است، از زمان امضای توافق هسته ای ایران با شش کشور دیگر و سیاست های جدیدی که در منطقه پیش گرفته به نظر می رسد تا حدودی سیاست خارجی در مسیر درستی حرکت می کند. و اگر سازه هایی مانند پل عابر پیاده طبیعت یا هتل گل یخ پیست اسکی شمشک نشانه ای باشد، به نظر می رسد که معماری کشور از آن پیروی می کند. و همچنین با توجه به پتانسیلی که ایران برای پیشرفت و توسعه به خصوص در زمینه معماری و ساخت و ساز دارد و با وجود نیروهای جوان، مستعد و با ارزش خود می توان به آینده ایران امیدوار بود.